"Lieve Beth, Beste Christo" - over het houden van tuinen en meer

Tuinieren heeft op de Britse televisie een hoge amusementswaarde. Ground Force, Gardening Neighbours, Planet Patio en Homefront In The Garden - een willekeurige greep uit een veel groter aanbod - worden uitgezonden als het hoogtepunt van de televisie-avond. Tuinieren heeft sex appeal gekregen door sterren als Charlie Dimmock (een zij met rode krullen, strakke jeans, dito truitje, geen beha) en Diarmuid Gavin (een hij met woeste haardos, zwartleren jack, oprukkend borsthaar en een charmant spraakgebrek).

Instant metamorfose
De tuinen die in deze programma's worden gemaakt zijn steevast buitenkamers of 'woontuinen', voorzien van een zithoek en een water-element. Met grind, beton of vlonders wordt keihard gewerkt aan een instant oplossing. Door de tijddruk wordt de styling oppermachtig: hier een Turkse vaas of wat glasbollen, daar een gewaagde kleur op de muur. Een nieuwe tuin in één dag, wie wil dat niet? We zouden in de gierende haast vergeten om welke sterren het écht gaat in een tuin: de planten!

'Plantswoman'
Hoewel Beth Chatto zich waarschijnlijk nooit zou afzetten tegen dit moderne sneltuinieren, behoren haar opvattingen tot een heel andere orde. Beth Chatto is, zoals ze het zelf onder woorden brengt, al een half leven met planten bezig. Eerst in de voormalige tuin van haar schoonmoeder, later als fanatiek bloemschikster en sinds 1960 als bewoonster van de door haar ontworpen tuinen op een moeilijk terrein bij Elmstead Market in East Anglia.

Ze heeft een aantal boeken geschreven waaronder 'The dry garden' (vertaald als 'De droge tuin : tuinieren op droge grond') en 'The damp garden' ("De vochtige tuin : tuinieren op schaduwrijke, vochtige en drassige grond'). Het is aardig om te bemerken hoe Beth Chatto een tuin met een kamer vergelijkt. Bomen, muurstruiken en klimmers vormen het behang en de gordijnen, forse struiken de grote meubelen, bodembedekkende planten het vloerkleed, en wat bijzondere planten hier en daar de lampen en schilderijen.

Samen met Christopher Lloyd publiceerde ze in 1998 hun briefwiseling 'Dear friend & gardener', in het Nederlands taalgebied verschenen als 'Een bloeiende vriendschap' (1).

'Plantsman'
Christopher Lloyd werd in 1921 op Great Dixter in Northiam, Zuid-Engeland geboren en woont er al vrijwel zijn hele leven, temidden van de ooit door Edwin Lutyens ontworpen tuinen. Evenals Beth Chatto experimenteert Lloyd naar hartelust met plantencombinaties en schrikt hij er niet voor terug om een beplantingsplan drastisch om te gooien. Zijn kleurgebruik is echter contrastrijker en heeft zich inmiddels tot zijn specialisme ontwikkeld.

Christopher Lloyd heeft een prachtige staat van dienst: afgestudeerd op tuinbouw aan het Wye College, schrijver van talloze artikelen voor Country Life, The Guardian en Horticulture en van tientallen boeken waaronder het standaardwerk 'The well-tempered garden' (1970). De tuinen van Great Dixter worden evenals Beth Chatto's Gardens jaarlijks door tienduizenden liefhebbers bezocht.

Potpourri
Het eerder genoemde brievenboek 'Een bloeiende vriendschap' is een buitenbeentje in de tuinliteratuur. De uitgevers in Engeland hadden aanvankelijk moeite met de mix van trivialiteiten uit het dagelijks leven en tuintips. Zo worden recepten voor Deense pudding en potpourri's afgewisseld met verslagen aan de Glyndebourne Opera of een uitreiking van een eredoctoraat. En de meest persoonlijke inzinking krijgt dezelfde aandacht als de verwelkingsziekte van Cotinus coggygria. Het boek verscheen uiteindelijk toch in de vorm die de schrijvers voor ogen hadden, als een verslag over het houden van tuinen en meer. En dat alles zónder plaatjes.

Intieme briefwisseling
Wie de ellenlange reeks 'Geheime Dagboeken' van Hans Warren kent, weet dat een schrijver zich bewust kan zijn van een lezerspubliek en desondanks kan schrijven als ware het alleen voor zichzelf. Beth Chatto en Christopher Lloyd beoefenen dezelfde kunst en weinig wordt de lezer dan ook bespaard. De brieven zijn soms wat kabbelend, maar doorgaans gedreven en ontroerend. Chatto munt uit in haar warme natuurbeschrijvingen vol mooie stijlfiguren.

Van Christopher Lloyd moge bekend zijn dat hij prachtig en met humor kan verhalen. Zo wist hij eerder al het nuttigen van een peer tot een diep-zinnelijke ervaring te verheffen (2). Lloyd is ook de meest kritische van de twee. De beplantingen in de tuin van de Royal Horticultural Society in Wisley oogsten bij hem nauwelijks waardering en hij uit zich weinig vleiend over de bewierookte televisiester en collega Geoff Hamilton.

Tijdsbeeld
De brieven omvatten de jaren 1996 en 1997 en het is prettig om tussen alle plantkundige en andere terzijdes de wisseling van de seizoenen te volgen of iets te vernemen van de dagelijkse actualiteit. Het leven van de twee tuineigenaren speelt zich eigenlijk ver af van alle moderniteiten, maar - bijvoorbeeld omdat Christopher Lloyd wel een laptop gebruikt - nog net niet onder een glazen stolp.

Voor de plantenliefhebber bieden de brieven een schat aan wetenswaardigheden, her en der verspreid tussen andere levensfeiten. Gelukkig is er achter in het boek een uitgebreid register toegevoegd. Het lijkt omslachtig om je informatie zo te verstoppen, maar de verwevenheid van tuin en leven is nu net de eigenaardige, ietwat romantische kracht van dit boek.

Zeemleren lap
Ook is prettig dat niet alles over planten wordt omgeven door rozengeur en maneschijn. Bijvoorbeeld het probleem van planten die zichzelf niet 'schonen'. Chatto schrijft aan 'Christo' over Garrya elliptica: "Ik beken dat ik blij ben dat de grote struik de komende maanden niet afgeladen zal zijn met uitgebloeide katjes. Heel jammer dat ze blijven hangen, net zoals de vieze bruine uitgebloeide bloemen van dubbele camelia's. Ook de uitgebloeide Fremontodendron californicum-bloemen, die de kleur hebben van een oude zeemleren lap en achterblijven als de grote gele komvormige bloemen uitgebloeid zijn, moeten eigenlijk allemaal afgeknipt worden, maar wie heeft er tijd voor?"

Ouderdom
Die tijd waarover Beth Chatto het heeft tikt in dit boek overigens ouderwets traag, maar wel onverbiddelijk door. Beide auteurs tuinieren op hoge leeftijd en waarschijnlijk totdat ze er letterlijk bij neervallen. Christopher Lloyd kampt met (vermeende) symptomen van de ziekte van Parkinson. Beth Chatto kan door twee maanden overspannenheid nauwelijks schrijven. Daarnaast speelt de constante zorg voor haar zwaar zieke man Andrew. Maar lichamelijke gebreken en begrafenissen worden relativerend en bijna terloops vermeld. Wanneer Christopher Lloyd in Bretagne arriveert om een oude vriend te ontmoeten - toevallig daags na diens overlijden - reageert Chatto met: "Wat jammer dat je hem net misliep in z'n tuin in Frankrijk."

Televisie
Onlangs figureerde de 80-jarige Christopher Lloyd in Gardeners' World, het meer serieuze en langstlopende tuinprogramma van de BBC. In enkele flitsen mocht hij, gekleed in een felgekleurde blouse en tegen een kunstmatige studio-achtergrond, wat roepen over kleurgebruik in de tuin. Iets rustiger benaderd, in een ruim bemeten programma, zou het een mooi tegendraads televisie-duo kunnen zijn: Beth Chatto en Christopher Lloyd. De twee bejaarde grootheden als een tegenwicht voor de snelle Dimmocks en Diarmuids.

Liever nog las ik hoe het hen verder vergaat in het leven, in een vervolg op dit prachtige brievenboek.

Noot 1
Een bloeiende vriendschap: brieven over de tuin en andere levenszaken door Beth Chatto en Christopher Lloyd. Gottmer, Haarlem, 288 p., ISBN 902573183X, prijs € 18,11.
Verder is het wachten op de Nederlandse vertaling van Lloyds recentere boeken zoals 'Colour for adventurous gardeners' en 'Gardener cook'. terug naar de hoofdtekst

Noot 2
'De anatomie van de peer' uit 'Mijn hartstocht: de tuin: twaalf maanden plezierig tuinieren', het enige andere boek dat van Christopher Lloyd nog in de handel is. Verschenen bij Contact, Amsterdam, 271 p., ISBN 902540846X, prijs € 18,11. terug naar de hoofdtekst